Nieodłącznym elementem każdej matury z języka polskiego jest wypracowanie, dla niektórych to łatwe zgarnięcie bardzo dużej ilości punktów, lecz wobec pewnej grupy osób to największa „pięta Achillesa”. Skoro jednak wypracowanie od wielu lat gości na maturze, oznacza to, że jest sposób, aby je napisać, wystarczy wiedzieć, na co trzeba patrzeć i zastosować pewne zasady.
Zmiany zachodzące w wypracowaniu na maturze 2023
W 2023 roku w życie wejdzie nowa matura, w której znaczenie wypracowania zostaje osłabione. Maturzysta będzie mógł zgarnąć z niego maksymalnie połowę punktów. Nie oznacza to jednak, że można zmniejszyć nacisk kładziony na jego napisanie, połowa punktów to nadal bardzo dużo. Za poprawnie napisane wypracowanie zdobyć można maksymalnie 35 punktów, całkiem sporo. Poza tym w treści wypracowania należy odwołać się do dwóch utworów, w tym przynajmniej jeden musi być lekturą obowiązkową oraz do dwóch kontekstów. Bardzo pozytywną zmianą jest fakt, iż wypracowanie maturalne nie ma określonej formy gatunkowej, dlatego jeżeli zdający lepiej czuje się pisząc esej, pisze esej, jeżeli woli pisać rozprawkę, pisze rozprawkę.
Podstawowe kryteria oceniania wypracowania maturalnego
Jeżeli nie rozumiemy, co dokładnie będzie oceniane w naszej wypowiedzi, jak mamy ją napisać? Dlatego szczególnie ważne jest zrozumienie zagadnień podlegających ocenie. Kryteria rozdzielają się na cztery grupy:
- Spełnienie formalnych warunków polecenia 1 pkt
- Kompetencje literackie i kulturowe 16 pkt
- Kompozycja wypowiedzi 7 pkt
- Język wypowiedzi 11 pkt.
Pierwsza z ocenianych grup jest najważniejsza mimo, że przyznaje się za nią jeden punkt.
JEŻELI ZA SPEŁNIENIE FORMALNYCH WARUNKÓW POLECENIA OTRZYMAMY 0 PKT, CAŁE WYPRACOWANIE OTRZYMUJE 0 PKT.
Co więc należy zrobić, aby mieć pewność, że wypracowanie będzie miało, chociaż szansę na otrzymanie punktów? Po pierwsze zdający musi odwołać się do lektury obowiązkowej oraz nie może popełnić BŁĘDU KARDYNALNEGO. Błąd kardynalny jest błędem świadczącym o nieznajomości treści utwory, dlatego jeżeli nie masz pewności co do tego, gdzie toczyła się akcja danej lektury, czy też bohater, o którym chcesz powiedzieć, ma trudne nazwisko i możesz zrobić w nim błąd, nie próbuj wymyślać! Każda nieprawidłowość skutkować będzie błędem kardynalnym i przekreśleniem całego wypracowania. Z tego powodu również nie należy zbyt mocno rozwodzić się na temat przywoływanej sytuacji z lektury, również można pomylić się w opisywanym zdarzeniu. W ramach tej grupy egzaminator oceniał będzie, czy praca napisana jest na temat oraz, czy wypracowanie w jakikolwiek sposób jest wypowiedzią argumentacyjną.
O tych zagadnieniach musisz koniecznie pamiętać, pisząc wypracowanie na maturze! Błędy kardynalne, odwołanie, argumenty i pisanie na temat.
Druga grupa punktów przyznawana jest za umiejętność posługiwania się informacjami występującymi w treści utworu. Oznacza to odpowiednie uargumentowanie swojego stanowiska na podstawie wątków występujących w utworze. Nie może to być streszczenie, tylko funkcjonalne wprowadzenie np. kiedy temat mówi „Jak wpływa bieda na życie człowieka?” możemy odnieść się do Zemsty i Kary mówiąc, że destrukcyjnie, gdyż Rodion dopuścił się zabójstwa lichwiarki, a nie opisywać jak ono przebiegało krok po kroku. W tej grupie również przyznawane są punkty za funkcjonalność kontekstów. Konteksty mogą dotyczyć wielu kwestii: innego utworu literackiego, biografii autora, życia społecznego, filmu, religii i wielu innych. Ich zastosowanie polega na przybliżeniu podobieństwa, do wcześniej przywołanego argumentu np. argument głosi, że arystokracja w Lalce to bardzo puści i zadufani w sobie ludzie, kontekst w tej sytuacji mógłby brzmieć „podobnie wyglądało społeczeństwo sarmackie, które bardzo szlachetne wartości przekształciło w pychę i ksenofobię”. NIE MUSIMY PODKREŚLAĆ, ŻE JEST TO KONTEKST SPOŁECZNY, egzaminator jest świadomy, jaki zabieg mieliśmy na celu.
Kryterium trzecie kompozycja wypowiedzi, chodzi tutaj o strukturę, spójność i styl, czyli logiczność i prawidłowy układ wypracowania. Zwraca uwagę na zachowanie podziału wypowiedzi na wstęp, rozwinięcie i zakończenie. Warto pamiętać o tym, aby każdy kolejny argument wprowadzany był od nowego akapitu. Sprawdzana jest spójność treści zarówno całego testu, jak i pojedynczych zdań. Ocenia się kompozycję, czy jest funkcjonalna i pomaga w zrozumieniu tekstu oraz stosowność stylu, w jakim wypracowanie zostało napisane.
Ostatnie kryterium, czyli język wypowiedzi dotyczy typowych zagadnień gramatycznych, czyli poprawności użycia środków językowych, poprawności ortograficznej i interpunkcyjnej, aby dostać maksymalną ilość punktów za ortografię, można zrobić jeden błąd, a za interpunkcję cztery.
Ciekawostka* ten sam wyraz zapisany niepoprawnie ortograficznie, powtórzony w wypracowaniu, jest liczony jako jeden błąd ortograficzny.
Jak widać grupa trzecia i czwarta odnosi się do umiejętności kształtowanych w podstawówce, dlatego jeżeli masz z tym problem, warto powtórzyć sobie niektóre regułki, zawsze pozwala to na zdobycie części punktów.
Najważniejsze tipy do napisania wypracowania
Wbrew pozorom nie takie wypracowanie straszne, jak je malują. Najważniejsze i dla wielu osób najcięższe zadanie to przypomnienie sobie treści lektur obowiązkowych. Każda z nich zawiera szereg epizodów tematycznych, do których w wypracowaniu można się odnieść, kluczem jest to, aby w momencie przeczytania streszczenia już zakwalifikować sobie dany utwór do pewnego kanonu tematów. Dzięki temu szybciej znajdziesz tekst, do którego będziesz mógł sformułować argument. Dlatego pierwsza zasada dokładnie przeczytaj temat i znajdź lekturę, bądź argument do lektury wskazanej w poleceniu. Najważniejsze to stworzyć schemat, do którego będziesz pisał, wypisz sobie schematycznie, tak abyś Ty pamiętał, co miałeś na myśli, argumenty i teksty, do których będziesz się odnosił, podobnie zrób z kontekstami. I pamiętaj TYLKO FAKTY! Nie lej wody, to nie opowiadanie, wszystko, co piszesz na temat lektur obowiązkowych, ma być zgodne z ich treścią. Nie chcesz przecież ryzykować całej matury, dlatego kiedy nie jesteś pewny, pomiń daną informację. Jak nie pamiętasz imienia postaci, napisz samo nazwisko, jak nie pamiętasz miejscowości, napisz, że akcja działa się w jednym miejscu. NIE RYZYKUJ!
Skup się na konkretnym stanowisku i szukaj argumentów tylko do niego.
Nie musisz również podkreślać, że jest to argument, czy też kontekst. Egzaminator jest człowiekiem wykształconym i zna się na tym co sprawdza, nie musisz pokazywać mu palcem, gdzie co się znajduje.
Pamiętaj o jednoznacznym przedstawieniu swojego stanowiska we wstępie, lecz nie rozwijaj argumentacji, tym zajmiesz się później. Wstęp ma być dosyć krótki i treściwy, możesz w nim np. spróbować opisać definicję danego zachowania czy czynności. W zakończeniu zaś wyraź swoje zdanie, możesz dopisać coś w stylu: „mam nadzieję, że przedstawione argumenty…”, „myślę, że przedstawione fakty sprawiły…”, „wszystko, co przywołałem, jednoznacznie wskazuje…”. Daj do zrozumienia, że masz rację i zachęć czytelnika do refleksji.
Nie zapomnij o tym, aby Twoje wypracowanie liczyło minimum 400 słów, kiedy praca zawierać będzie ich mniej, egzaminator oceniać będzie jedynie spełnienie formalnych warunków polecenia oraz kompetencje literackie i kulturowe.
Przeczytaj regułki dotyczące znaków interpunkcyjnych i ortograficznych, a najważniejsze BŁĘDY KARDYNALNE, ODWOŁANIE, ARGUMENTY I PISANIE NA TEMAT kieruj się tym, a reszta pójdzie z górki!
Tutaj znajdziesz link do całego informatora CKE
PS strona 30 wypracowanie 😉